HangiMuhit
Muhit Hikâyesi

İlin İçindeki Gelişmişlik Farkı: Erzurum'da Aynı İlin İlçeleri Arasında 907 Sıra Var

HangiMuhit ·

81 ilin haritası; her ilin en gelişmiş ve en az gelişmiş ilçesi arasındaki sıra farkına göre açık mordan koyu mora boyanmış.

Kısaca: HangiMuhit analizine göre bir ilin en gelişmiş ve en az gelişmiş ilçesi arasında resmi sıralamada (SEGE-2022) ortalama 662 sıra var. Fark en büyük Erzurum'da: Yakutiye 62., Tekman 969. sırada, aradaki fark 907 sıra. En küçük fark ise 182 sırayla İstanbul'da. Büyükşehir olmayan 51 ilin 49'unda ilin en gelişmiş ilçesi merkez ilçe.

İçinde en büyük gelişmişlik farkı olan 15 ili, en iyi ve en zayıf ilçe sıralarıyla gösteren hareketli çubuk grafik.
12 ilde ilin en iyi ve en zayıf ilçesi arasında 800 ya da daha fazla sıra var; bunların 10'u büyükşehir.

İlin içindeki gelişmişlik farkı nasıl ölçülür?

Bu yazıda ilin içindeki gelişmişlik farkını, ildeki en gelişmiş ve en az gelişmiş ilçenin 973 ilçe içindeki sıraları arasındaki fark olarak ölçtük. Sıralama, ilçelerin eğitim, sağlık, istihdam, finans, rekabetçilik, yenilikçilik, demografi ve yaşam kalitesine dair 56 göstergeden üretilen resmi gelişmişlik skoruna (SEGE-2022) dayanıyor.

Sıra farkı anlaşılır bir ölçü, ama tek başına yeterli değil. Sıralamanın üst kısmında skorlar birbirinden çok uzak, alt kısmında ise birbirine çok yakın. Bu yüzden tablolarda skor farkını da veriyoruz. İki ölçü bazen farklı hikâyeler anlatıyor; aşağıda İstanbul ve Ankara örneğinde bunu göreceğiz.

Hangi ilde ilçeler arasındaki fark en büyük?

Sıra farkının en büyük olduğu il Erzurum. İl merkezindeki Yakutiye 973 ilçe içinde 62. sırada ve 1. kademede; aynı ilin Tekman ilçesi 969. sırada. Aradaki 907 sıra, neredeyse ülkenin bir ucundan öbür ucuna denk geliyor.

Erzurum'un 20 ilçesinin gelişmişlik kademelerini gösteren harita; merkezde koyu yeşil Yakutiye, güneyde 6. kademe ilçeler.
Erzurum'un 20 ilçesinden biri 1. kademede, yedisi 6. kademede; güneydeki ilçeler kademenin en altında.

Erzurum'u Gaziantep (891 sıra), Konya (870), Adana (857) ve Antalya (833) izliyor. Gaziantep'te Şehitkamil 31., Yavuzeli 922. sırada. Antalya'da Muratpaşa 15. sıradayken Gündoğmuş 848. sırada.

İlEn gelişmiş ilçe (sıra)En az gelişmiş ilçe (sıra)Sıra farkıSkor farkı
ErzurumYakutiye (62.)Tekman (969.)9072,965
GaziantepŞehitkamil (31.)Yavuzeli (922.)8913,424
KonyaSelçuklu (21.)Derbent (891.)8703,498
AdanaSeyhan (42.)Feke (899.)8572,997
AntalyaMuratpaşa (15.)Gündoğmuş (848.)8333,988
DiyarbakırKayapınar (150.)Hazro (970.)8202,142
ElazığElâzığ Merkez (112.)Arıcak (928.)8162,205
HatayAntakya (108.)Altınözü (921.)8132,184
BursaNilüfer (8.)Büyükorhan (815.)8074,824
MalatyaYeşilyurt (130.)Pütürge (933.)8032,120

Farkın en büyük olduğu 12 ilin 10'u büyükşehir. Bunun olası bir nedeni, büyükşehirlerde hem ülkenin en gelişmiş ilçelerinin hem de il sınırları içindeki geniş kırsal alanların bulunması. HangiMuhit hesabına göre 30 büyükşehirde ortalama sıra farkı 698, diğer 51 ilde 641.

Konya'da neden bu kadar büyük bir fark var?

Yüzölçümü en büyük il olan Konya'nın 31 ilçesi var; ilçe sayısında yalnızca İstanbul (39) Konya'nın önünde. Bu genişlik farkı da büyütüyor. İl merkezindeki Selçuklu 21. sırada ve 1. kademede, aynı ilin Derbent ilçesi ise 891. sırada. Merkezdeki üç ilçeden Karatay ve Meram 2. kademede; 31 ilçenin 16'sı 5. kademede, ikisi 6. kademede.

Konya'nın 31 ilçesinin gelişmişlik kademelerini gösteren harita; merkezde koyu yeşil Selçuklu, güney ve batıda turuncu ilçeler.
Konya'da gelişmişlik merkezdeki üç ilçede ve doğudaki Ereğli çevresinde toplanıyor; Derbent ve Ahırlı 6. kademede.

Konya örneği, farkın yalnızca doğu illerine özgü olmadığını gösteriyor. Bursa'da da Nilüfer 8. sıradayken Büyükorhan 815. sırada; Kayseri'de Melikgazi 46., Akkışla 846. sırada. Bu illerin merkez ilçeleri ülkenin en gelişmişleri arasında, ama il sınırının kenarındaki küçük ilçeler aynı imkânlara sahip değil.

Büyük farkın arkasında kaç kişi yaşıyor?

Sıra farkı aynı olsa da, farkın kaç kişiyi etkilediği ilden ile çok değişiyor. HangiMuhit hesabına göre Konya'nın 31 ilçesinden 18'i 5. ya da 6. kademede, ama bu 18 ilçede ilin 2025 nüfusunun yalnızca yüzde 8,3'ü yaşıyor. Konyalıların yüzde 68,6'sı ilk iki kademedeki ilçelerde oturuyor.

Antalya'da tablo daha da belirgin: 833 sıralık farka rağmen ilin yüzde 88,4'ü ilk iki kademedeki ilçelerde, 5. ve 6. kademedeki tek ilçe olan Gündoğmuş'ta ise nüfusun yalnızca yüzde 0,3'ü yaşıyor. Gaziantep'te bu oran yüzde 2,9, Adana'da yüzde 4,7.

Erzurum ve Diyarbakır'da ise fark çok daha fazla insanı ilgilendiriyor. Erzurum'da nüfusun yüzde 34'ü, Diyarbakır'da yüzde 35,9'u 5. ve 6. kademedeki ilçelerde yaşıyor. Yani bu iki ilde ilin her üç sakininden biri, sıralamanın son 343 basamağındaki (5. ve 6. kademe) bir ilçede oturuyor.

Hangi illerde ilçeler birbirine en yakın?

İlçeler arasındaki sıra farkının en küçük olduğu il İstanbul: en üstteki Şişli 1., en alttaki Sultanbeyli 183. sırada. İstanbul'u Yalova (220 sıra), Zonguldak (331) ve Tekirdağ (351) izliyor.

İlEn gelişmiş ilçe (sıra)En az gelişmiş ilçe (sıra)Sıra farkıSkor farkı
İstanbulŞişli (1.)Sultanbeyli (183.)1826,275
YalovaYalova Merkez (111.)Armutlu (331.)2201,108
ZonguldakZonguldak Merkez (102.)Kilimli (433.)3311,386
TekirdağÇorlu (69.)Hayrabolu (420.)3511,759
ŞırnakŞırnak Merkez (514.)Güçlükonak (900.)3860,626
KocaeliGebze (34.)Kandıra (456.)4222,569
ArtvinArtvin Merkez (143.)Ardanuç (599.)4561,367
MuşMuş Merkez (500.)Korkut (957.)4570,917
BilecikBilecik Merkez (159.)Yenipazar (632.)4731,322
ÇanakkaleÇanakkale (53.)Yenice (558.)5052,250

Ancak küçük fark iki çok farklı durumu anlatabiliyor. İstanbul, Yalova, Kocaeli ve Tekirdağ'da fark küçük, çünkü ilin en zayıf ilçesi bile ülke ortalamasının çevresinde ya da üstünde. Şırnak ve Muş'ta ise fark küçük, çünkü il merkezi de sıralamanın alt yarısında: Şırnak Merkez 514., Muş Merkez 500. sırada.

Skor farkına bakınca tablo değişiyor. İstanbul'da Şişli ile Sultanbeyli arasındaki skor farkı 6,275 puan; bu, Türkiye'deki en büyük ikinci fark. En büyük skor farkı ise Ankara'da: Çankaya (6,901) ile Balâ (−0,611) arasında 7,512 puan var. Yani İstanbul'da en zayıf ilçe bile üst sıralarda olsa da, en güçlü ilçeleriyle arasındaki skor farkı çok büyük.

Merkez ilçe ile diğer ilçeler arasındaki fark ne kadar?

Büyükşehir olmayan 51 ilin 49'unda ilin en gelişmiş ilçesi merkez ilçe. İki istisna var: Kırıkkale'de Yahşihan (58.), Kırklareli'de Lüleburgaz (114.) il merkezinin önünde.

Büyükşehir olmayan 12 ilde merkez ilçenin skoru ile diğer ilçelerin nüfus ağırlıklı ortalama skoru arasındaki farkı gösteren çubuk grafik.
Edirne, Isparta, Bolu ve Elazığ'da merkez ilçe, ilin geri kalanından yaklaşık 2 puan önde.

HangiMuhit hesabına göre bu 51 ilde merkez ilçenin skoru, diğer ilçelerin nüfus ağırlıklı ortalamasından ortalama 1,08 puan yüksek. Fark en büyük Edirne'de (1,98 puan): Edirne Merkez 40. sırada ve 1. kademedeyken Meriç 842. sırada. Isparta (1,80), Bolu (1,74) ve Elazığ (1,73) onu izliyor.

Daha çarpıcı bir bulgu: 51 ilin 39'unda merkez dışında hiçbir ilçe ilk iki kademeye giremiyor. Bu illerde gelişmişliğin neredeyse tamamı tek bir ilçede toplanıyor. Merkez ilçeler de ortalamada il nüfusunun yarısını (yüzde 51) barındırıyor; Kilis'te bu oran yüzde 86, Bayburt'ta yüzde 83.

Merkezle çevresi arasındaki farkın en küçük olduğu iller Kırklareli, Kırıkkale, Şırnak ve Hakkâri. Kırklareli ve Kırıkkale'de diğer ilçeler güçlü olduğu için, Şırnak ve Hakkâri'de ise merkez de görece zayıf olduğu için fark küçük kalıyor.

Bu fark taşınacaklar için ne anlama geliyor?

İl adı, bir yer hakkında sanıldığından çok daha az bilgi veriyor. "Konya'ya taşınıyorum" diyen biri, ülkenin en gelişmiş 25 ilçesinden birine de, en az gelişmiş 100 ilçesinden birine de yerleşiyor olabilir. Karar verirken il ortalamasına değil, ilçenin ve mahallenin kendi verisine bakmak gerekiyor.

İl merkezinden uzak bir ilçeye taşınmayı düşünüyorsanız, hastaneye, üniversiteye ve iş merkezlerine erişimi ayrıca kontrol edin. Aynı ilin iki ilçesini Karşılaştır aracında yan yana koyabilir, haritada çevredeki kurum ve alanları görebilirsiniz. Mahalle seçimine dair adımları taşınmadan önce mahalle araştırma rehberimizde anlattık.

Türkiye genelindeki tabloyu, yani en gelişmiş 67 ilçeyi en gelişmiş ilçeler yazımızda, sıralamanın sonundaki 121 ilçeyi en az gelişmiş ilçeler yazımızda inceledik.

Sık sorulanlar

İçindeki gelişmişlik farkı en büyük il hangisi?

HangiMuhit analizine göre ilçeleri arasındaki sıra farkı en büyük il Erzurum'dur. Erzurum'un Yakutiye ilçesi resmi sıralamada (SEGE-2022) 973 ilçe içinde 62., Tekman ilçesi 969. sırada; aradaki fark 907 sıra. Erzurum'u Gaziantep (891), Konya (870) ve Adana (857) izliyor.

İlçeleri arasında en az fark olan il hangisi?

İlçeleri arasındaki sıra farkı en küçük il İstanbul'dur: en gelişmiş ilçe Şişli 1., en az gelişmiş ilçe Sultanbeyli 183. sırada, fark 182 sıra. Yalova (220), Zonguldak (331) ve Tekirdağ (351) onu izliyor. Skor farkında ise İstanbul 6,275 puanla Ankara'dan sonra ikinci sırada.

Merkez ilçe her zaman ilin en gelişmiş ilçesi midir?

Çoğunlukla evet. Büyükşehir olmayan 51 ilin 49'unda en gelişmiş ilçe merkez ilçedir. İki istisna var: Kırıkkale'de Yahşihan ilçesi 58. sırada ve il merkezinin 114 sıra önünde, Kırklareli'de Lüleburgaz 114. sırada ve il merkezinin 39 sıra önünde.

Ortalama bir ilde ilçeler arasında kaç sıra fark var?

HangiMuhit hesabına göre 81 ilde ilin en gelişmiş ve en az gelişmiş ilçesi arasında ortalama 662 sıra fark var; ortanca il için bu fark 693 sıra. 12 ilde fark 800 sıra ya da daha fazla, yalnızca 9 ilde 500 sıranın altında kalıyor.

Ankara'nın en az gelişmiş ilçesi hangisi?

Resmi sıralamaya (SEGE-2022) göre Ankara'nın en az gelişmiş ilçesi Balâ'dır: 973 ilçe içinde 725. sırada ve 5. kademede. Aynı ilin Çankaya ilçesi 2. sırada. İki ilçe arasındaki 7,512 puanlık skor farkı, Türkiye'de bir ilin içindeki en büyük skor farkıdır.

Bu karşılaştırma neden sıra yerine skorla da yapılıyor?

Çünkü gelişmişlik skorları sıralamanın üstünde birbirinden çok uzak, altında birbirine çok yakın. 900. ile 950. sıra arasında çoğu zaman küçük bir skor farkı varken, 1. ile 50. sıra arasında birkaç puanlık fark olabilir. Bu yüzden iki ölçüyü birlikte okumak daha doğru sonuç verir.

İlçe sıraları ve skorları resmi ilçe gelişmişlik araştırmasından (SEGE-2022; verilerin çoğu 2020 yılına ait) alınmıştır. Sıra farkı, ildeki en gelişmiş ve en az gelişmiş ilçenin sıraları arasındaki farktır. Merkez ilçe karşılaştırmasında diğer ilçelerin ortalaması 2025 sonu nüfuslarıyla ağırlıklandırılmıştır; büyükşehirler, merkez ilçe tanımı farklı olduğu için bu karşılaştırmaya alınmamıştır. Hesaplar HangiMuhit'e aittir. Verinin kaynağı ve yöntemi için Veri kaynakları sayfasına bakabilirsiniz.

Bu yazı nasıl hazırlandı? HangiMuhit ekibi tarafından yazıldı; sayılar yayından önce ham veriyle karşılaştırıldı. Verilerin nereden geldiğini Veri Kaynakları, hazırlık sürecimizi Editoryal İlkeler sayfasında bulabilirsiniz. Hata gördüyseniz bize yazın.